de letter T

R is iets

Ruud heeft een paard. Als ik als stemacteur in een commercial een ABN-personage moet vertolken, moet ik grofweg kiezen tussen een tongpunt-R, een huig-R, en een Gooise ej.  Welke is goed?

Dit is de situatie: ik zit in een hok achter dubbeldik glas bij een microfoon. Aan de andere kant zitten  – behalve de technicus –  op een sofa naast een tafeltje met cappuccino’s: de copywriter en de rtv-producer van het reclamebureau,  plus één of twee opdrachtgevers. Hun belang is het vinden van het gewenste stemgeluid in termen als betrouwbaar, enthousiast, rustgevend, intiem, zakelijk, noem maar op – al naar gelang de rol die het personage heeft in het 20 seconden durende toneelstuk dat commercial heet. Niet zelden ben ik de enige die bewust nadenkt over de R.

hete Aerdappel

Toen ik vijftien jaar geleden besloot mijn weg naar binnen te vechten in het reclamestemvak, zette ik hoog in op het stereotype van ‘de meneer met een stropdas die je kunt vertrouwen’. Daar was toen altijd wel vraag naar. En ik kan dat goed. Ik kom immers uit Heemstede, vlakbij Haarlem (het epicentrum van het ABN naar men zegt) en Aerdenhout (waar de hete Aerdappel is uitgevonden). Een van mijn eerste commercials was voor een bank: Eureka, de laagste rente van Nederland! Dus – zo dacht ik – als je een R een krijtstreep pak aan doet, wordt het onontkoombaar de huig-R: Eugeka, de laagste gente van…

Stop! In het woord ‘Nederland’ zit de R niet aan het begin maar aan het eind van de lettergreep. Daar dient in krijtstreeptaal de Gooise (Aejdenhoutse? Wassenaajse?) EJ te worden ingezet: Het wordt dus Nedejland. Intoneer daarbij je stem een octaaf lager dan je gewend bent (laag = mannelijk = gezaghebbend), en je hebt de corpsballen-old boy waaraan mensen toentertijd (ik spreek van ver voor de bankencrisis) graag hun financiële besognes toevertrouwden. Guud heeft een paajd. Eugeka: de laagste gente van Nedejland. 

R zonder poeha

Het werkte! Ik heb dat mp3tje naar alle reclamemakers van het land gestuurd, en ze vonden het goed. Na enkele jaren wist ik de registers betrouwbaarheid en autoriteit ook commercials binnen te smokkelen met de R die dichter bij mezelf staat: de rollende R van de tongpunt – de Noord-Hollandse R zonder poeha. Tevens de R van Groningers, Friezen, Zeeuwen (en de meeste Vlamingen). En dat is een heimelijk emancipatoir overwinninkje op de Hilversumse media-norm dat gezag alleen aan Randstedelijke kouwe kak kleeft.

ouderwets

Onlangs vernam ik overigens tot mijn ontzetting dat de door mij gekoesterde tongpunt R door de hoog aangeschreven toneelacademie te Maastricht in de ban is gedaan. Volgens betrouwbare bron krijgen de studenten er onderwezen dat de tongpunt-R ‘ouderwets’ klinkt. Het dictaat van Hilversum dringt zelfs door de muren van het Maastrichtse  podiumkunstklooster heen.

Polygoon-journaal

Nu moet ik helaas bekennen dat ikzelf die tongpunt-R alleen nog aan het begin van de lettergreep uitspreek. Ik heb talloze opnames van mezelf teruggeluisterd (allemaal op deze site te vinden!), om tot mijn eigen verrassing vast te stellen dat ik de einde-lettergreep-R als in Nederland / vervelend / standaard meestal uitspreek als een verlenging van de voorafgaande klinker (Nedehland / vehvelend / standaahd ). Als ik daar bewust een tongpunt-R van maak klinkt een woord als Nederland ineens als hypercorrect-jaren-zestig-Polygoon-journaal.  Of het wordt Vlaams.

Anglo-Nederlands

Maar er is nog meer gedoe met die R. We betreden nu het domein der fonetische acrobatiek.  Wat doe je met Anglo-Nederlandse woordcombinaties? Zoals in ratingbureau S&P (dat is iets financieels). Een

Nederlandse R in rating kan niet, want lijkt het alsof je het over een reet hebt. Dus in het woord ratingbureau moet je razendsnel overschakelen van een Engelse R naar  een Nederlandse variant, en ook nog weten welke.Toch kan het nog ingewikkelder: we bevinden ons in een reclame voor kunstgebit-kleefcrème waarin een gezaghebbende witte-jasstem de verdiensten van het product uiteen zet: Corega Free vormt een beschermend laagje.

De R van Corega bevindt zich tussen twee klinkers en vraagt dus in mijn optiek om een neutrale tongpunt R. Als ik hem iets meer Saab/ribbroek/zeiljacht wil meegeven kan ik de huig-R kiezen.

Free heeft uiteraard een Engelse R. En tegen de tijd dat ik bij vormt ben aanbeland kan ik kiezen tussen mijn eigen vohmt of het kakkineuze (moderne?)  vojmt. Als het een regionale reclame voor onder de rivieren zou zijn zou ik de huig-R voggumt kunnen gebruiken, en als het alleen om het noorden ging zou vorrumt een optie zijn. Tenmiste, als vorrumt, het wetenschappelijk gezag van het personage in kwestie niet te veel zou ondermijnen.

Uiteindelijk zet ik in drie opeenvolgende woorden drie verschillende R-en in: tongpunt, Engels, en de j, en  probeer ik en passant ook nog om de v van vormt niet als de f van free te laten klinken.

Om thuis te oefenen met de stopwatch: spreek binnen twee seconden uit:  Correga Free vormt een beschermend laagje.

Jeroen Kramer is van beroep ‘voice-over‘, ook wel stemacteur, commentaarstem of inspreekstem genoemd. Zijn observaties en verwondering over dit toch wat vreemde beroep beschrijft hij in een wekelijks stukje. Meer van Jeroen lezen? Bekijk het overzicht op  JEROENS VOICE NOISE.

Visited 724 times, 1 Visit today

andere columns

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

*